Bài học doanh nhân

Từ bị bắt nạt ở trường đến người giàu nhất thế giới

Elon lớn lên ở Nam Phi, từng bị bắt nạt dữ dội — có lần bị đánh đến nhập viện và mất thính giác tạm thời. Cha mẹ ly hôn, Elon sống cùng cha trong một mối quan hệ đầy sang chấn. Năm 17 tuổi, anh rời Nam Phi một mình sang Canada với 2.000 USD, làm đủ việc từ giàn khoan đến dọn kho lạnh để sinh sống, đồng thời tự học lập trình.

Bước ngoặt đến khi Elon bán Zip2 với 22 triệu USD năm 1999, rồi bán PayPal với 165 triệu USD năm 2002. Thay vì nghỉ hưu, anh đặt cược toàn bộ số tiền đó vào ba startup cùng lúc: SpaceX (tên lửa), Tesla (xe điện) và SolarCity (năng lượng mặt trời) — cả ba đều cận kề phá sản vào năm 2008.

Cả ba công ty sau đó đều sống sót và thành công vang dội. Elon Musk trở thành người giàu nhất thế giới với khối tài sản hơn 240 tỷ USD.

Ký ức cha mất việc vì tai nạn không bảo hiểm, và quyết định thay đổi cả ngành bán lẻ Mỹ

Tháng 1/1961, khi Howard Schultz mới 7 tuổi, cha ông — một người giao hàng tã lót — trượt ngã trên băng, gãy hông và mắt cá chân. Gia đình sống trong khu nhà ở xã hội tại Brooklyn khi đó không có bảo hiểm y tế, không có trợ cấp tai nạn lao động, không có khoản đền bù nào, và mất luôn thu nhập.

Ký ức đó đeo bám Schultz suốt đời và trở thành nền tảng cho gần như mọi chính sách nhân sự ông xây dựng sau này tại Starbucks: bảo hiểm y tế toàn diện và quyền mua cổ phiếu cho cả nhân viên bán thời gian — điều chưa công ty Mỹ nào làm trước đó.

Từ bà mẹ đơn thân hưởng trợ cấp đến tỷ phú Harry Potter

Đầu thập niên 1990, Rowling là bà mẹ đơn thân thất nghiệp, sống nhờ trợ cấp xã hội ở Edinburgh, viết cuốn Harry Potter đầu tiên trong quán cà phê khi con gái ngủ, giữa lúc bị trầm cảm. Bản thảo bị 12 nhà xuất bản từ chối trước khi Bloomsbury nhận in với khoản ứng trước chỉ 1.500 USD.

Từ thất bại Traf-O-Data đến đế chế Microsoft

Trước khi sáng lập Microsoft, Bill Gates và Paul Allen từng khởi nghiệp với Traf-O-Data — công ty phân tích dữ liệu giao thông cho các thành phố. Dự án thất bại vì không hề nghiên cứu thị trường, lỗ ròng khoảng 3.494 USD trong giai đoạn 1974-1980. Nhưng chính quá trình đó giúp hai người hiểu sâu về cách vi xử lý hoạt động — nền tảng kỹ thuật trực tiếp dẫn đến sự ra đời của Microsoft.

2 lần khởi nghiệp thất bại trước khi dựng nên đế chế bán lẻ tỷ đô

Sau 8 năm làm Giám đốc Tài chính cho một quỹ đầu tư, Nguyễn Đức Tài quyết định nghỉ việc để tự kinh doanh, mở liền một lúc 3 cửa hàng điện thoại di động. Nhưng với sự tự tin — thậm chí có phần chủ quan — của một người vừa có bằng cấp tốt vừa có kinh nghiệm dày dặn, ông chọn tự làm một mình, không hợp tác với ai. Kết quả là cả 3 cửa hàng đều thất bại nặng nề.

Thay vì bỏ cuộc, ông quay lại làm thuê để tích lũy vốn và kinh nghiệm cho lần khởi nghiệp tiếp theo — làm việc trong bộ phận hoạch định chiến lược của một công ty điện thoại di động để hiểu sâu hơn về ngành. Năm 2004, ông cùng 4 người bạn góp khoảng 2 tỷ đồng, thành lập Công ty Cổ phần Đầu tư Thế Giới Di Động (MWG) — lần này với triết lý hoàn toàn khác: xây dựng đội ngũ đồng đội thay vì làm một mình.

Từ một chuỗi cửa hàng nhỏ, Thế Giới Di Động phát triển thành tập đoàn bán lẻ đa ngành với các chuỗi Điện Máy Xanh, Bách Hóa Xanh, trở thành một trong những tập đoàn bán lẻ lớn nhất Việt Nam với doanh thu hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm. Nguyễn Đức Tài hiện là Chủ tịch Hội đồng quản trị MWG.

Từ tem phiếu thực phẩm đến bán WhatsApp $19 tỷ

Jan Koum sinh ra ở Ukraine trong một ngôi làng không có nước nóng. Năm 16 tuổi, anh cùng mẹ di cư sang Mỹ với hầu như không có gì ngoài hai tay trắng. Gia đình phải sống nhờ tem phiếu thực phẩm của chính phủ; mẹ anh dọn vệ sinh để kiếm thêm tiền.

Koum tự học lập trình bằng cách mua sách cũ ở tiệm sách tái chế. Anh đăng ký học tại Đại học San Jose State — vừa học vừa làm bảo vệ siêu thị. Năm 1997, anh được nhận vào Yahoo với vai trò kỹ sư cơ sở hạ tầng, nhưng sau 9 năm, anh và người bạn Brian Acton nộp đơn vào Facebook năm 2009 — và bị từ chối.

Họ sáng lập WhatsApp ngay sau đó. Năm 2014, Facebook mua lại WhatsApp với giá $19 tỷ. Koum — người từng bị Facebook từ chối tuyển dụng — trở thành thành viên Hội đồng quản trị của chính công ty đó.

Bỏ học năm 14 tuổi để nuôi gia đình, tự học nhiếp ảnh và sáng lập Kodak

George Eastman bỏ học trung học năm 14 tuổi để phụ giúp thu nhập cho gia đình sau khi cha mất. Ông làm nhân viên bảo hiểm rồi chuyển sang làm nhân viên kế toán tại Ngân hàng Tiết kiệm Rochester năm 1874. Ngoài giờ làm ngân hàng, niềm đam mê riêng của ông là nhiếp ảnh — khi đó vẫn còn là một sở thích cực kỳ mới mẻ và phức tạp vào thập niên 1870. Ông tự mày mò kỹ thuật, lui tới các tiệm ảnh, trao đổi kinh nghiệm với thợ chụp chân dung chuyên nghiệp, rồi dành 3 năm buổi tối sau giờ làm để thử nghiệm với nhũ tương gelatin — cho đến khi phát minh và được cấp bằng sáng chế máy tráng bản khô năm 1880. Năm 1888, ông ra mắt chiếc máy ảnh Kodak đầu tiên, và vài năm sau đổi tên công ty thành Eastman Kodak — hãng thống trị ngành nhiếp ảnh thế giới suốt gần một thế kỷ.

Từ đại diện nghệ sĩ da đen đầu tiên của William Morris đến ông vua bánh cookie

Wally Amos lớn lên ở Harlem, New York, bỏ học trung học nhưng lấy được bằng GED khi phục vụ trong Không quân Mỹ. Ông vào làm ở hãng đại diện nghệ sĩ William Morris Agency từ phòng thư tín, rồi thăng tiến trở thành đại diện nghệ sĩ da đen đầu tiên của hãng năm 1962 — từng ký hợp đồng với bộ đôi Simon & Garfunkel và phụ trách mảng nhạc rock 'n' roll. Khi một cơ hội công việc mới ở Los Angeles không thành, ông dần chán nản với ngành giải trí và quay sang nướng bánh cookie theo công thức của dì mình, Della. Ông thu hút khách hàng bằng cách gửi bánh tự làm kèm lời mời gặp mặt cho chính những nghệ sĩ mình từng đại diện như Simon & Garfunkel, The Supremes. Năm 1975, ông mở cửa hàng Famous Amos đầu tiên với khoản vay 25.000 USD từ chính hai người bạn nghệ sĩ Marvin Gaye và Helen Reddy. Ông thường kể: cả đời làm nghề phát hiện tài năng, và "tài năng" lớn nhất ông từng phát hiện chính là chiếc bánh cookie của mình.

Từ bị Ford sỉ nhục đến người mua lại chính thương hiệu của họ

Năm 1999, khi mảng ô tô Tata Motors thua lỗ, Ratan Tata bay sang Detroit định bán lại cho Ford. Chủ tịch Bill Ford nói thẳng Tata "không biết gì về ô tô" và Ford đang "làm ơn" khi mua lại. Ông quyết định không bán, quay về dồn lực phát triển. Năm 2008, chính Ford — đang khó khăn — phải bán lại Jaguar và Land Rover cho Tata; Bill Ford phải thừa nhận: "Ông đang làm ơn lớn cho chúng tôi."

Nợ 30.000 USD tiền thẻ tín dụng, tự tay dán keo 1.000 hộp ngũ cốc để cứu Airbnb khỏi phá sản

Năm 2007, Brian Chesky và Joe Gebbia chuyển tới San Francisco, thất nghiệp và không đủ tiền trả tiền thuê nhà — ý tưởng ban đầu chỉ là kê 3 tấm nệm hơi cho khách thuê trong một hội nghị thiết kế. Khi công ty sắp cạn tiền và nợ thẻ tín dụng lên tới 30.000 USD, hai người nảy ra ý tưởng làm hộp ngũ cốc ăn sáng theo chủ đề bầu cử Mỹ — "Obama O's" và "Cap'n McCain's" — tự tay dán keo 1.000 hộp, bán 40 USD/hộp, thu về 30.000 USD giúp công ty cầm cự.

Ngay sau đó, đội ngũ được nhận vào chương trình tăng tốc khởi nghiệp Y Combinator — bước ngoặt đưa Airbnb thành nền tảng du lịch toàn cầu.

Từ vô gia cư đến triệu phú Wall Street

Trong thời gian thực tập không lương tại Dean Witter đầu thập niên 1980, Chris Gardner từng vô gia cư suốt cả năm trời trong khi vẫn một mình nuôi con nhỏ — ngủ ở trạm tàu điện ngầm, nhà vệ sinh công cộng, thậm chí dưới gầm bàn làm việc. Ông vẫn hoàn thành chương trình đào tạo, sau đó làm việc tại Bear Stearns rồi tự thành lập công ty môi giới Gardner Rich & Co.

Câu chuyện của ông được dựng thành phim "The Pursuit of Happyness" (2006) với Will Smith, thu hơn 300 triệu USD toàn cầu.

5.127 lần thất bại trước khi tạo ra máy hút bụi tỷ đô

Trong 5 năm, kỹ sư người Anh James Dyson chế tạo và thử nghiệm 5.127 nguyên mẫu máy hút bụi trước khi tìm ra công nghệ lốc xoáy không túi lọc hoạt động ổn định vào năm 1983. Ngay cả sau khi thành công về kỹ thuật, ông còn mất gần 10 năm chật vật với nợ nần và bị các hãng lớn từ chối cấp phép, trước khi tự sản xuất và biến sản phẩm thành máy hút bụi bán chạy nhất nước Anh chỉ trong 18 tháng.

Từ người lính giải ngũ đến người sáng lập Huawei

Sinh năm 1944 trong gia đình giáo viên nghèo ở vùng núi Quý Châu, Trung Quốc. Năm 1983, quân đội giải thể đơn vị Công binh nơi ông phục vụ, ông mất việc, phải tự tìm đường mưu sinh giữa thời kinh tế khó khăn hậu Cách mạng Văn hóa. Năm 1987, ở tuổi 43, ông lập Huawei chỉ với khoảng 3.000 USD vốn — từ công ty phân phối thiết bị viễn thông nhỏ, Huawei trở thành một trong những tập đoàn viễn thông lớn nhất thế giới, hơn 140.000 nhân viên.

Bị Toyota từ chối vì hàng kém chất lượng, rồi xây nên đế chế Honda

Năm 1937, Soichiro Honda thành lập công ty Tokai Seiki, chuyên sản xuất vòng piston (piston ring) để cung cấp cho Toyota. Nhưng lô hàng đầu tiên bị Toyota từ chối thẳng thừng vì chất lượng không đạt. Thay vì bỏ cuộc, Honda quay lại trường — theo học tại Trường Kỹ thuật Hamamatsu để hiểu sâu hơn về luyện kim chính xác và dung sai kỹ thuật, rồi điều chỉnh lại toàn bộ quy trình sản xuất để nâng độ bền và hiệu năng của piston. Cuối cùng, Toyota chấp nhận sản phẩm của ông — thành công lớn đầu tiên trong sự nghiệp.

Trong Thế chiến II, nhà máy của ông bị bom Mỹ phá hủy, rồi lại sập trong trận động đất Mikawa năm 1945. Sau chiến tranh, Honda bán phần còn lại của công ty cho Toyota, dùng số tiền đó thành lập Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda vào tháng 10/1946 — tiền thân của tập đoàn Honda ngày nay.

Từ 10 triệu đồng vốn vay đến "vua thép" Việt Nam

Năm 1992, ông Trần Đình Long thành lập Hòa Phát với vốn ban đầu vỏn vẹn 10 triệu đồng, phải lấy chính nhà mình làm địa điểm đăng ký kinh doanh và vay tiền để chứng minh vốn pháp định. Từ một công ty buôn máy xây dựng, Hòa Phát dần mở rộng sang nội thất, ống thép, thép, điện lạnh và bất động sản. Năm 2016, Hòa Phát vượt qua Tổng công ty Thép Việt Nam để trở thành doanh nghiệp sản xuất thép số 1 cả nước.