Nhiều chủ doanh nghiệp tin rằng doanh nghiệp mình "chắc chắn đã có giá trị hơn năm ngoái" vì doanh thu tăng, mở thêm chi nhánh, hoặc tuyển thêm người — nhưng khi được hỏi giá trị doanh nghiệp cụ thể là bao nhiêu và tăng bao nhiêu phần trăm so với năm trước, hầu hết không có con số cụ thể. Không định lượng được nghĩa là không quản trị được, kể cả với chính mục tiêu tăng giá trị doanh nghiệp.
Định lượng mức tăng giá trị doanh nghiệp qua từng năm nghĩa là thực hiện một PHÉP ĐO LẠI có phương pháp nhất quán mỗi năm — không cần chính xác tuyệt đối như một cuộc thẩm định chuyên nghiệp đầy đủ, nhưng đủ để so sánh được năm nay với năm trước theo cùng một thước đo, từ đó biết chắc doanh nghiệp đang thực sự tăng giá trị hay chỉ đang tăng quy mô mà giá trị thực chất giậm chân tại chỗ.
Chọn một phương pháp định giá phù hợp với ngành và quy mô doanh nghiệp (thường là bội số EBITDA đối với SME) và cam kết dùng đúng phương pháp đó mỗi năm — việc đổi phương pháp giữa chừng khiến các con số không thể so sánh được với nhau, làm mất ý nghĩa của việc theo dõi xu hướng qua thời gian.
Trước khi định giá, cần chuẩn hóa lợi nhuận bằng cách loại bỏ các khoản chi phí không thuộc về vận hành cốt lõi — chi phí cá nhân của chủ được hạch toán vào công ty, thu nhập/chi phí bất thường một lần — để có con số EBITDA phản ánh đúng khả năng sinh lời lặp lại được của doanh nghiệp, tránh định giá bị bóp méo bởi các khoản không đại diện cho hoạt động thường xuyên.
Bội số định giá không cố định — nó tăng hoặc giảm tùy theo mức độ phụ thuộc vào chủ, tỷ lệ doanh thu định kỳ, và chất lượng đội ngũ quản lý. Theo dõi các chỉ số này qua từng năm (ví dụ số ngày doanh nghiệp có thể hoạt động không cần chủ, tỷ lệ doanh thu từ khách hàng cũ) giúp giải thích được vì sao bội số áp dụng năm nay có thể cao hơn hoặc thấp hơn năm trước.
Lập một bảng đơn giản ghi lại EBITDA chuẩn hóa, bội số áp dụng, và giá trị ước tính của doanh nghiệp vào cuối mỗi năm — bảng này không cần độ chính xác của một báo cáo thẩm định chuyên nghiệp, nhưng đủ để nhìn thấy xu hướng tăng/giảm giá trị qua thời gian, và là cơ sở để trao đổi với nhà đầu tư hoặc bên mua tiềm năng sau này.
Việc tự định lượng hàng năm là công cụ quản trị nội bộ hữu ích, nhưng nên được đối chiếu với một đơn vị định giá độc lập bên ngoài định kỳ (2-3 năm một lần, hoặc trước khi có ý định gọi vốn/bán) để kiểm tra xem cách tự đánh giá nội bộ có đang lệch quá xa so với thực tế thị trường hay không.
Tôi khuyên mọi chủ doanh nghiệp, dù chưa có ý định bán hay gọi vốn trong thời gian gần, vẫn nên thực hiện một phép định lượng giá trị doanh nghiệp đơn giản mỗi năm — giống như việc cân đo sức khỏe định kỳ dù chưa có bệnh. Tôi nhận thấy nhiều chủ doanh nghiệp chỉ giật mình nhận ra giá trị doanh nghiệp không tăng tương xứng với công sức bỏ ra khi đã quá muộn, ở thời điểm cần bán gấp hoặc cần gọi vốn khẩn cấp.