Rất nhiều nhà hàng ở Việt Nam khởi đầu bằng vài người bạn thân hoặc anh em họ hàng góp vốn ngang nhau, chia việc theo cảm tính ("ai giỏi gì làm nấy"), không có văn bản thỏa thuận nào ngoài niềm tin. Mọi thứ êm đẹp khi quán còn lỗ hoặc hòa vốn — nhưng ngay khi quán bắt đầu có lãi ổn định, câu hỏi "ai đóng góp nhiều hơn, ai xứng đáng nhận nhiều hơn" mới thực sự bắt đầu.
Phần lớn tranh chấp giữa các đồng sở hữu nhà hàng không bắt nguồn từ việc quán làm ăn kém, mà từ việc ngay từ đầu KHÔNG có văn bản quy định rõ: ai góp bao nhiêu vốn/công sức, ai có quyền quyết định việc gì, lợi nhuận chia theo tỷ lệ nào, và quan trọng nhất — nếu một người muốn rút lui hoặc bị buộc rời đi thì xử lý tài sản/thương hiệu ra sao. Giải pháp không phải là "tin tưởng nhau hơn" mà là đưa niềm tin đó thành văn bản trước khi có mâu thuẫn, không phải sau khi đã xảy ra.
Bốn dấu hiệu phổ biến nhất là: một người bắt đầu tự ý quyết định việc lớn (tuyển/sa thải, đổi thực đơn, ký hợp đồng) mà không thông báo các đồng sở hữu khác; các cuộc họp giữa các bên ngày càng ít và né tránh chủ đề tiền bạc; có người bắt đầu so sánh công khai "tôi làm nhiều hơn, ra ít hơn"; và dòng tiền/lợi nhuận không còn được báo cáo minh bạch cho tất cả các bên cùng lúc. Phát hiện càng sớm, chi phí xử lý (cả về tiền bạc lẫn tình cảm) càng thấp.
Nếu nhà hàng chưa từng có thỏa thuận đồng sở hữu bằng văn bản, đây là việc cần làm ngay bất kể quán đã hoạt động bao lâu — ghi rõ tỷ lệ góp vốn thực tế, vai trò/quyền hạn từng người, cơ chế ra quyết định (việc gì cần đồng thuận 100%, việc gì chỉ cần đa số), tỷ lệ chia lợi nhuận, và cơ chế định giá phần vốn góp nếu một bên muốn rút hoặc bị mời rút. Nên có luật sư hoặc chuyên gia tư vấn độc lập soạn thảo để tránh văn bản thiên vị một bên.
Nhiều tranh chấp bắt nguồn từ cảm nhận chủ quan ("tôi thấy mình làm nhiều hơn") thay vì số liệu thực tế. Thiết lập báo cáo tài chính minh bạch định kỳ (hàng tuần/hàng tháng) mọi bên đều có quyền xem, và bảng mô tả công việc/KPI rõ ràng cho từng vai trò để việc "ai đóng góp bao nhiêu" được đo bằng dữ liệu thay vì tranh cãi cảm tính — đây thường là bước hạ nhiệt hiệu quả nhất trước khi mâu thuẫn leo thang.
Khi mâu thuẫn đã căng thẳng đến mức các cuộc họp trực tiếp chỉ gây thêm tổn thương, cần một bên thứ ba trung lập (business coach, luật sư tư vấn, hoặc chuyên gia hòa giải) đứng giữa để tách vấn đề CÔNG VIỆC/TÀI CHÍNH ra khỏi vấn đề CẢM XÚC/TÌNH CẢM cá nhân — hai loại vấn đề này cần được giải quyết theo hai cách khác nhau, và trộn lẫn chúng là lý do khiến nhiều cuộc họp giữa các đồng sở hữu kết thúc trong tranh cãi thay vì giải pháp.
Xây sẵn 2-3 phương án cho kịch bản xấu nhất: một bên mua lại phần vốn góp của bên kia theo định giá độc lập, chia tách thành hai thương hiệu riêng nếu công thức/vận hành cho phép, hoặc bán toàn bộ quán và chia theo tỷ lệ đã thỏa thuận. Có phương án rõ ràng từ trước giúp các bên đàm phán trên tinh thần giải quyết vấn đề thay vì đối đầu, và giữ được mối quan hệ cá nhân dù không còn hợp tác kinh doanh chung.
Tôi hay ví việc bạn bè góp vốn mở nhà hàng chung như một cuộc hôn nhân kinh doanh — và thỏa thuận đồng sở hữu chính là bản thỏa thuận tiền hôn nhân mà không ai muốn nhắc tới vì sợ bị hiểu lầm là thiếu tin tưởng. Nhưng chính những cặp vợ chồng vững vàng nhất thường là người dám nói rõ mọi thứ trước khi cần đến. Tôi khuyên anh chị soạn thỏa thuận này không phải để phòng ngừa nhau, mà để cả hai bên biết chắc mối quan hệ đủ vững để chịu được cả những cuộc trò chuyện khó khăn nhất.